Żeby zrozumieć Iran, trzeba przeczytać „Pułkownika"
Żeby zrozumieć to, co dziś dzieje się w Iranie, nie wystarczy żadna praca politologiczna. Zwłaszcza ta pisana na Zachodzie.
Iran nie jest problemem analitycznym. Jest doświadczeniem historycznym, kulturowym i egzystencjalnym - i właśnie dlatego najwięcej mówi o nim literatura, nie raporty.
Jeśli ktoś naprawdę chce spróbować zrozumieć Iran, powinien sięgnąć po powieść "Pułkownik" autorstwa Mahmuda Dowlatabadi. Niestety, książka ta dostępna jest dziś wyłącznie w języku angielskim, w tłumaczeniu z farsi. Do dzisiaj nie jest opublikowana w Iranie - cenzura żądała skreśleń i poprawek, na które autor się nie zgodził.
Już sam ten fakt jest znaczący: społeczeństwo, które nie może opowiedzieć własnej traumy, nie jest w stanie jej przepracować.
A jednocześnie - i to jest kluczowe - społeczeństwo, które ma autorów potrafiących opowiedzieć traumę narodu w literaturze, poezji i muzyce, może przetrwać bez państwa. Albo mimo państwa, które przestało być nośnikiem sensu.
Rewolucja jako rozpad sensu
„Pułkownik" nie jest książką o polityce. Jest książką o rewolucji jako doświadczeniu destrukcyjnym, które nie prowadzi do odnowy sensu, lecz do jego rozpadu.
Akcja rozgrywa się w ciągu jednej nocy, ale obejmuje całe pokolenia. Dzieci tytułowego bohatera wybierają różne drogi - ideologiczne, religijne, rewolucyjne - i wszystkie kończą się klęską. Nie dlatego, że były „złe", lecz dlatego, że rewolucja nie stworzyła świata zdolnego unieść ich wybory.
Jedna z najbardziej wstrząsających scen książki rozgrywa się w środku nocy: do drzwi pułkownika pukają żołnierze i każą mu odebrać ciało córki Parvaneh - torturowanej i zamordowanej przez reżim. Ma ją pochować przed świtem. Sam. Ciało przywożą w trumnie cuchnącej krwią i wnętrznościami. Na cmentarzu nie ma łopat. Nie ma kobiet do rytualnego obmycia zwłok. Jest tylko ulewa, błoto i pułkownik, który sam kopie grób dla własnego dziecka.
I przez całą tę noc - przez całą książkę - towarzyszy mu widmo żony, którą kiedyś sam zabił. Pojawia się jako krwawa zjawa, jako głos, jako wina. Pułkownik rozmawia z duchami. Z dziećmi, które odeszły. Z przeszłością, która nie daje się zamknąć.
Bo nie ma już innego języka, w którym mógłby wyrazić to, co się stało.
Rewolucja pożarła własne dzieci, ale nie stworzyła języka, w którym można by ten fakt opłakać. Jest tylko cisza, gniew, zimno i rozmowy ze zmarłymi.
Dowlatabadi pokazuje coś fundamentalnego: rewolucja islamska nie była drogą do nowego ładu, lecz momentem, w którym irańskie społeczeństwo utraciło zdolność korekty własnych błędów. Państwo przestało być przestrzenią sensu, a stało się przestrzenią przemocy symbolicznej i realnej. Pamięć nie porządkowała już doświadczenia - zaczęła je tylko konserwować jako krzywdę.
Kultura pamięci jako forma przetrwania
I tu pojawia się coś, czego Zachód nie rozumie - ale Polacy mogliby zrozumieć natychmiast.
Bo Irańczycy i Polacy przetrwali dzięki tej samej strategii egzystencjalnej: kulturze pamięci zapisanej w literaturze, poezji i muzyce.
Polacy przetrwali 123 lata bez państwa. Przetrwali nie dlatego, że mieli instytucje - te zostały zlikwidowane. Przetrwali, bo mieli Mickiewicza, Chopina, Norwida. Bo w salonach deklamowano „Dziady", w kościołach śpiewano pieśni, a w domach czytano „Quo vadis", gdzie Rzym był Petersburgiem, a chrześcijanie - Polakami.
Irańczycy przetrwali tysiące lat jako naród mimo zmienności państw, które nad nimi panowały. Przetrwali Arabów, Mongołów, Turków. Przetrwali, bo mieli Ferdousiego, Hafeza, Rumiego. Bo „Szahname" - epopeja sprzed tysiąca lat - zachowała pamięć perskiego języka i tożsamości mimo arabskiego podboju. Bo poezja była kodem, przez który wspólnota rozpoznawała samą siebie.
W obu przypadkach literatura nie była ozdobą. Była nośnikiem ciągłości, gdy państwo przestało nią być.
Sens na granicy przepaści
Ale to jeszcze nie wszystko. Jest coś głębszego, co łączy Polaków i Irańczyków - i co czyni ich obcymi dla zachodniej mentalności.
Oba narody mają strukturalną skłonność do celebrowania klęsk, bo to właśnie klęski - nie zwycięstwa - ujawniają sens w sytuacji granicznej.
Polak pamięta Powstanie Warszawskie - największą klęskę militarną w historii narodu. 200 tysięcy zabitych. Miasto zrównane z ziemią. Kompletna porażka strategiczna. A jednak: to właśnie to Powstanie stało się fundamentem polskiej tożsamości powojennej. Bo dopiero w klęsce okazało się, co naprawdę jest stawką.
Nie terytorium i nie zwycięstwo, ale wybór nie-zniewolenia.
Irańczyk pamięta Aszhurę - dzień, w którym imam Husajn zginął w beznadziejnej bitwie pod Kerbalą w 680 roku. Wiedział, że zginie. Poszedł mimo to. I właśnie ta klęska - celebrowana co roku przez miliony szyitów - stała się sednem irańskiej tożsamości religijnej i politycznej. Bo dopiero w klęsce Husajna okazało się, że można odmówić zła, nawet gdy odmowa prowadzi do śmierci.
Zachód tego nie rozumie. Dla Zachodu klęska jest po prostu porażką - czymś, czego należy unikać, a jeśli się zdarzy, to jak najszybciej o niej zapomnieć i „iść dalej". Dla Zachodu sens leży w sukcesie, w efektywności, w „delivery".
Ale dla Polaków i Irańczyków sens leży na cienkiej linii, na granicy przepaści. Sens ujawnia się dopiero wtedy, gdy wszystko inne zawodzi. Gdy państwo upada. Gdy rewolucja pożera własne dzieci. Gdy powstanie przegrywa. Gdy imam ginie.
Bo dopiero tam, w sytuacji granicznej, widać, co naprawdę trzyma wspólnotę. I okazuje się, że nie są to instytucje. Są to opowieści. Pieśni. Wiersze. Rytuały pamięci.
Dwa narody, które żyją po katastrofie
Polska i Iran to narody, które nauczyły się żyć po katastrofie.
Dla Polaków katastrofą były rozbiory. Potem powstania. Potem obie wojny światowe. Potem komunizm. Polska historia to ciąg katastrof, z których każda teoretycznie powinna oznaczać koniec narodu. A jednak naród przetrwał - nie pomimo katastrof, lecz przez nie.
Bo każda katastrofa zmuszała do pytania: co jest istotne? I odpowiedź zawsze brzmiała: pamięć. Język. Wspólnota znaczeń zapisana w kulturze.
Dla Irańczyków katastrofą był podbój arabski. Potem mongolski. Potem perskie imperium upadło. Powstało znowu. Upadło znowu. A w XX wieku - monarchia Pahlavi, która próbowała zbudować nowoczesność bez pamięci. I wreszcie rewolucja 1979, która miała odnowić sens, a stała się kolejną katastrofą.
I właśnie dlatego Dowlatabadi napisał „Pułkownika". Bo irańskie społeczeństwo - jak polskie po 1939 roku - znalazło się w sytuacji, w której państwo przestało być gwarantem sensu. Rewolucja miała wszystko naprawić. Zamiast tego stała się źródłem nowej przemocy. I wtedy literatura staje się jedynym miejscem, gdzie można opowiedzieć prawdę.
Czego Zachód nie rozumie
Zachód nie rozumie tej logiki, bo nigdy jej nie doświadczył.
Zachód - a szczególnie anglosaski Zachód - żyje w przekonaniu, że instytucje działają. Że prawo jest egzekwowalne. Że państwo jest stabilne. Że katastrofa to wyjątek, nie norma.
Dlatego Zachód nie ma rozwiniętej kultury pamięci o klęskach. Ma kulturę pamięci o zwycięstwach. Dunkierka w brytyjskim imaginarium to „cudowne ocalenie", nie klęska. Pearl Harbour to zdradziecka napaść za którą odpłacono z nawiązką. Zachód pamięta II wojnę światową jako „dobro vs zło", nie jako totalną katastrofę europejskiej cywilizacji.
A Polska i Iran pamiętają inaczej.
Polska pamięta Powstanie Warszawskie jako moment, w którym naród wybrał śmierć zamiast zniewolenia - i właśnie to wybranie czyni ją wspólnotą.
Iran pamięta Kerbalę jako moment, w którym imam wybrał męczeństwo zamiast kompromisu - i właśnie to wybranie czyni Irańczyków wspólnotą.
To nie jest nihilizm. To nie jest celebracja śmierci. To jest celebracja wyboru w sytuacji, w której wybór jest niemożliwy. Gdy nie ma dobrego wyjścia w sytuacji granicznej.
Moment, który obezwładnił Zachód poznawczo
I właśnie dlatego rewolucja irańska w 1979 roku obezwładniła Zachód poznawczo.
Bo Iran w 1979 był momentem, w którym świat zachodni - racjonalny, proceduralny, oparty na przekonaniu, że każdy problem da się rozwiązać technicznie - zderzył się z rzeczywistością, która nie poddaje się redukcji.
Rewolucja nie miała jednego lidera, jednego centrum decyzyjnego, jednego punktu nacisku. Była masą, pamięcią, religią, gniewem i traumą splecionymi w jedno.
Była kulturą pamięci, która nagle stała się siłą polityczną.
Zachód nie potrafił tego zrozumieć, bo w jego wyobraźni kultura pamięci to muzea i pomniki. To coś, co należy do przeszłości. Nie coś, co organizuje teraźniejszość.
Ale dla Irańczyków - jak dla Polaków - kultura pamięci to nie przeszłość. To struktura trwania. To sposób, w jaki wspólnota rozpoznaje siebie w czasie, gdy państwo zawodzi.
I właśnie dlatego Zachód został wobec Iranu poznawczo sparaliżowany.
Narodziny kultury snajpera
Od tego momentu zaczyna się coś bardzo charakterystycznego - ucieczka w skrót.
Zamiast zrozumienia: operacja.
Zamiast sensu: rozwiązanie punktowe.
Zamiast odpowiedzi na pytanie „dlaczego?": pytanie „kogo?".
W tym sensie Iran w 1979 roku stał się momentem przełomowym dla zachodniej wyobraźni politycznej i kulturowej. To wtedy zaczyna się idiom, który później zdominuje popkulturę i myślenie strategiczne: problem najlepiej rozwiązuje snajper. Jeden strzał. Jedno ujęcie. Jeden cel. Koniec problemu.
Nie jest przypadkiem, że po rewolucji irańskiej - a szczególnie po I wojnie w Zatoce Perskiej, ponad dekadę później - Zachód zaczyna masowo produkować narracje, w których Bliski Wschód jest przestrzenią „misji", „operacji" i „akcji ratunkowych".
Od realnych prób odbicia zakładników - jak operacja Eagle Claw (1980) - przez medialne figury w rodzaju Rossa Perota organizującego prywatną akcję ratunkową swoich pracowników z Teheranu (1979), aż po kino i seriale: Argo, Homeland, Zero Dark Thirty, American Sniper.
Jak to wygląda na ekranie
Weźmy scenę z Argo (2012) - film Bena Afflecka o akcji ratunkowej sześciu Amerykanów z ogarniętego rewolucją Teheranu.
Ostatnia scena: samolot z zakładnikami rwie do startu na lotnisku Mehrabad. Za nim pędzą irańscy rewolucyjni strażnicy - krzyczą, wymachują bronią. Dźwięk silników miesza się z krzykami w farsi. Napięcie rośnie. I nagle: samolot wzbija się w powietrze. Kamera pokazuje twarze uratowanych. Ulga. Triumf. Muzyka.
To nie jest scena o Iranie. To scena o zachodniej fantazji kontroli.
Iran jest tu tylko tłem - chaotyczną, gniewną masą, która nie ma twarzy, nie ma głosu, nie ma historii. Jest tylko przeszkodą do pokonania. Problem, który rozwiązuje się ucieczką w ostatniej chwili. A właściwie: operacją specjalną. Wymyśloną przez CIA. Dopięta na ostatnią chwilę. Snajpersko precyzyjną.
Film nie zadaje pytania: dlaczego rewolucja w ogóle wybuchła? Co poprzedzało gniew wobec Amerykanów?
W 1953 roku, gdy Iran miał demokratycznie wybranego premiera Mohammada Mossadegha, który chciał znacjonalizować irańską ropę - dotąd kontrolowaną przez brytyjską Anglo-Iranian Oil Company - CIA i brytyjski MI6 zorganizowały zamach stanu. Operacja Ajax obaliła Mossadegha i przywróciła pełną władzę szachowi Rezowi Pahlaviemu.
Czy Mossadegh był demokratą w zachodnim rozumieniu? Nie. Balansował między nacjonalistami, komunistami i islamistami.
Czy Związek Radziecki próbował wykorzystać chaos w Iranie do rozszerzenia wpływów? Tak. Ale to nie zmienia faktu, że dla zwykłych Irańczyków 1953 rok był momentem, w którym Zachód otwarcie pokazał, że irańska suwerenność nie ma znaczenia, gdy w grę wchodzi ropa.
Przez następne 25 lat szach rządził dyktatorsko z poparciem USA, jego tajna policja SAVAK torturowała opozycjonistów, a modernizacja była brutalna - wykorzeniona z tradycji, narzucona odgórnie.
Kiedy w 1979 roku wybuchła rewolucja, gniew nie był wymierzony tylko w szacha. Był wymierzony w Zachód, który przez dekady traktował Iran jako surowiec do wydobycia - nie jako naród z własną historią.
I właśnie dlatego zajęcie ambasady amerykańskiej nie było tylko "atakiem terrorystów". Było aktem symbolicznym: Irańczycy wzięli w niewolę tych, którzy - jak czuli - trzymali ich w niewoli przez 25 lat.
Czy to usprawiedliwia przemoc? Nie. Czy rewolucja Chomejniego zamieniła się w jeszcze większy terror? Tak. Ale film "Argo" nie zadaje nawet pytania o to, co poprzedzało moment, w którym tłum goni samolot.
Film nie pokazuje Irańczyków jako ludzi z historią, traumą, pamięcią. Pokazuje ich jako przeszkodę, którą CIA pokonała dzięki sprytowi, decyzyjności i działaniu na skróty.
To nie jest kwestia sympatii politycznych. To kwestia struktury narracji: jest problem (Iran), jest bohater (CIA), jest rozwiązanie (operacja specjalna), ale nie ma pytania "dlaczego?".
I właśnie w tym tkwi sedno kultury snajpera: nie trzeba rozumieć, wystarczy uciec. Wystarczy rozwiązać problem punktowo, szybko, spektakularnie. A pytanie o przyczyny można zostawić na później. Albo wcale.
Te pytania, które postawiłem wyżej nie mają miejsca w kulturze snajpera. Kultura snajpera nie jest zainteresowana „dlaczego". Jest zainteresowana w tym „jak uciszyć problem".
Conrad i Stein: dwie diagnozy
I tu warto spojrzeć na Iran konradowsko.
U Josepha Conrada - Korzeniowskiego katastrofa nie polega na złu świata, lecz na złudzeniu, że świat da się opanować bez poniesienia ceny poznawczej.
Iran był właśnie takim „jądrem ciemności" nowoczesności - nie dlatego, że był barbarzyński, lecz dlatego, że był nieredukowalny do prostych pojęć.
A myśl Edith Stein pozwala to nazwać jeszcze ostrzej: po Iranie Zachód coraz częściej myli poznanie osoby i wspólnoty z zarządzaniem obiektem. Gdy nie potrafimy już wejść w cudze doświadczenie, zaczynamy je traktować jak problem techniczny. A problem techniczny rozwiązuje się narzędziem, nie rozumieniem.
Stein pisała, że aby zrozumieć drugiego człowieka, trzeba dokonać Einfühlung - wczucia się. Trzeba wejść w cudze doświadczenie nie jako obserwator, lecz jako ktoś, kto próbuje je przeżyć od środka. To wymaga wysiłku. Wymaga otwarcia. Wymaga ryzyka, że własne kategorie okażą się niewystarczające.
Zachód po Iranie przestał to robić. Zamiast Einfühlung: drone. Zamiast wczucia: kamera termowizyjna. A na końcu - kula snajpera.
Ale czy to cała prawda?
Trzeba jednak zapytać uczciwie: czy naprawdę cała reakcja Zachodu na Iran była ucieczką w skrót?
Przecież od lat 90. aż po drugą dekadę XXI wieku trwały wieloletnie negocjacje nuklearne. Porozumienie wiedeńskie z 2015 roku (JCPOA) było dziełem dyplomacji wielostronnej, cierpliwej, technokratycznej. Stany Zjednoczone utrzymywały kanały komunikacji z Iranem przez dziesięciolecia - mimo braku formalnych stosunków dyplomatycznych.
Ale to właśnie ten fakt czyni diagnozę jeszcze bardziej niepokojącą.
Bo te dwa podejścia - dyplomatyczne i operacyjne - nie wykluczają się. One współistnieją. I właśnie to współistnienie jest symptomem: Zachód wie, jak prowadzić długą grę, ale jednocześnie wytwarza narracje kulturowe, które tę długą grę delegitymizują.
Popkultura przygotowuje społeczeństwa do myślenia, że „negocjacje to słabość", a „akcja to rozwiązanie". Dyplomaci siedzą w Wiedniu i układają klauzule o wirówkach, ale w tym samym czasie w kinach wyświetlane są filmy, w których Iran to tylko czarna dziura chaosu, z której trzeba uciec ostatnim samolotem.
Dlatego Iran w umysłach ludzi Zachodu pozostaje przestrzenią rozdwojenia: w gabinecie - procedura, na ekranie - snajper.
Dziedzictwo, które trwa
Ten mechanizm nie dotyczy tylko Iranu. Iran był momentem inicjalnym.
Od tamtej pory Zachód coraz częściej reaguje na długotrwałe, zablokowane konflikty nie próbą odbudowy sensu, lecz normalizacją działań nadzwyczajnych. Społeczeństwa są kulturowo przygotowywane na myśl, że jeśli coś „za długo się nie rozwiązuje", to znaczy, że potrzebny jest skrót. Punktowe uderzenie. Operacja specjalna. Snajper.
Dlatego dzisiejsze kryzysy - od Bliskiego Wschodu po Amerykę Łacińską - coraz rzadziej przeżywane są jako dramaty świata, a coraz częściej jako scenariusze operacyjne. To nie jest kwestia sensu w znaczeniu moralnym. To jest diagnoza cywilizacyjna.
Co Polacy i Irańczycy wiedzą, a Zachód zapomniał
Polacy i Irańczycy wiedzą coś, czego Zachód zdaje się nie rozumieć: sens nie mieszka w zwycięstwie. Sens mieszka w zdolności do opowiedzenia doświadczenia - zwłaszcza doświadczenia klęski - w taki sposób, by wspólnota mogła w nim się rozpoznać i dzięki temu trwać.
Dlatego Polacy po 1939 roku - straszliwej okupacji, mimo komunizmu, mimo cenzury, mimo terroru - mogli odbudować wspólnotę. Bo mieli „Kamienie na szaniec", „Medaliony", wiersze Baczyńskiego. Bo kultura pamięci pozwalała nazwać doświadczenie, którego państwo nie chciało uznać.
Dlatego Irańczycy po 1979 roku - mimo rewolucji, która pożarła własne dzieci - mogli zachować tożsamość. Bo mieli literaturę, która mówiła prawdę. Bo Dowlatabadi napisał „Pułkownika", choć książka nie mogła być opublikowana i krąży w irańskim samizdacie. Bo kultura pamięci była silniejsza niż państwo.
A Zachód? Zachód ma popkulturę, która zastępuje pamięć spektaklem. Która redukuje złożoność do akcji. Która ucieka w kult snajpera, bo nie potrafi stanąć na cmentarzu w ulewnym deszczu i kopać grobu dla własnego dziecka, rozmawiając z duchami.
Pytanie na koniec
Iran nie nauczył Zachodu pokory. Nauczył go skrótu.
Ale pozostaje pytanie: czy to dziedzictwo jest nieodwracalne? Czy kultura snajpera to już nasz jedyny sposób radzenia sobie z nieredukowalnością świata?
Może odpowiedź wciąż tkwi w literaturze.
W „Pułkowniku" Dowlatabadiego nie ma happy endu.
Nie ma też snajpera, który rozwiązałby problem jednym strzałem.
Jest tylko noc.
Długa.
Pełna głosów.
I niemożność zamknięcia ich w jednym geście.
Polak to rozumie. Irańczyk to rozumie.
Bo obaj wiedzą, że czasem jedyne, co można zrobić, to stanąć na cmentarzu w środku nocy, w ulewnym deszczu, z łopatą w ręku, i kopać grób dla własnego dziecka. I rozmawiać z tym, co odeszło. Nie po to, by znaleźć rozwiązanie. Po to, by nie zapomnieć, że tam ktoś leży. I że jego śmierć coś znaczyła.
Lecz w Polsce cały czas nie ma wielkiej powieści o Powstaniu Warszawskim i pokoleniu AK - bo nie są nią „Kolumbowie rocznik 20” Bratnego.
Bo stoimy na granicy sensu w sytuacji zagubienia poznawczego. Już 37 lat.
Może właśnie od tego zaczyna się inne rozumienie.